Artihkal vuođđuduvvá vuoigatvuođaseminára logadallamii, maid Sámi dutkamiid guovddáš lágidii Romssa universitehtas cuoŋománu 10. - 11. b. 1997 ja Romssa universitehta riektediehtaga instituhta/Juridihkalaš fakultehta 10 jagi ávvudeamis cuoŋománu 12. b. 1997.
Artihkal lea dárogillii almmuhuvvon girjjis "Stat, politikk og folkestyre. Festskrift til Per Stavang", 1998. Artihkal lea jorgaluvvon sámegillii ja almmuhuvvon Romssa universitehta Juridihka fakultehta čálaráiddus nr 39 "Vihtta artihkkala sámerievttis", mii ilmmai 2001:s. Jorgalus lea divvojuvvon 2003:s.
Álgoálbmogiid eana- ja luondduriggodagaide guoskevaš vuoigatvuođaságastallamis lea jagi 1989 ILO-konvenšuvdna nr 169 guovddážis; das lea sáhka álgoálbmogiid ja čeardaálbmogiid birra iehčanas stáhtain (álgoálbmotkonvenšuvdna). Dán konvenšuvnna Norga dohkkehii geassemánu 20. beaivvi jagi 1990 ja dat bođii fápmui dán riikkas čakčamánu 5. beaivvi jagi 1991, geahča konvenšuvnna art. 38.
Álgoálbmotkonvenšuvdna definere álgoálbmogiid álbmotjoavkun, guđet leat orron guovllus ovdal stáhta ásaheami dahje ovdalgo guoskevaš guovlu lahttuduvvui stáhtii, geahča art. 1, nr 1 bustávva b. li leat eahpádus, ahte sápmelaččat adnojit álgoálbmogin dán konvenšuvnna mielde.
Mu artihkkala fáddá lea álgoálbmotkonvenšuvnna mearkkašupmi sápmelaččaid eana- ja luondduriggodagaide guoskevaš vuoigatvuođaid hárrái. Dás badjána vuosttažettiin gažaldat, makkár vuoigatvuođat álgoálbmogiin leat dán konvenšuvnna mielde. Nuppádassii badjána gažaldat, movt dat vuoigatvuođat, maidda konvenšuvdna guoská, sáhttet ollašuhttojuvvot.
Áiggun iežan artihkkalis bidjat váldodeattu dasa, makkár vuoigatvuođaid dát konvenšuvdna addá álgoálbmogiidda. Gažaldaga, man láhkai vuoigatvuođat sáhttet ollašuhttojuvvot, áiggun oanehaččat gieđahallat dán artihkkala loahpageahčen.
Jagi 1995 sámi vuoigatvuođalávdegoddi nammadii álbmotriektejoavkku čielggadit álbmotrievttálaš gažaldagaid sámiid eana- ja luondduriggodagaide guoskevaš vuoigatvuođaid hárrái Finnmárkkus ja guorahallat vuoigatvuođaid ovdáneami eará riikkain. Mun ledjen dán joavkku miellahttun. Dat, maid buvttán ovdan artihkkalis, vuođđuduvvá buorre muddui álbmotriektejoavkku čielggadeapmái.
Earret mu, álbmotriektejoavkkus ledje direktevra, cand. jur. Asbjørn Eide (jođiheaddji), professor, cand. jur. M.C.J., S.J.D., Gudmundur Alfredsson, kánturhoavda, cand. mag. Sven Roald Nystø ja dutki, cand. philol. Steinar Pedersen. Álbmotriektejoavkku čielggadeamis lei ILO-konvenšuvnna oassi, mii guoská álgoálbmogiid eanavuoigatvuođaide, mu váldoovddasvástádussan (čielggadeami čuokkis 3.3).
Álbmotriektejoavku buvttii iežas čielggadeami čakčat 1996: NAČ 1997: 5 "Álgoálbmogiid eanavuoigatvuođat álbmotrievtti ja olgoriikkaid rivttiid mielde". Sámi vuoigatvuođalávdegotti Finnmárkku evttohusa hábmemis - NAČ 1997: 4 "Sámi kultuvrra luondduvuođđu" - lea leamaš sámi vuoigatvuođalávdegottis vejolašvuohta ávkkástallat álbmotriektejoavkku čielggademiin.
Vuođđooaidnu, masa ILO-konvenšuvdna vuođđuduvvá, lea ahte go stáhta ásahuvvo guvlui, gos ássá eará álbmotjoavku go dat, geat ráđđejit stáhtačohkiidusas, dahje go lea muhtun guovlu, gos ássá eará álbmotjoavku, mii lahttuduvvo stáhtii, geatnegahtto stáhta lágidit dili dan láhkai, ahte álbmotjoavku sáhttá bissut álbmotjoavkun ja beassá doalahit ja ovdánahttit iežas kultuvrra eavttuidis mielde. Dán oassin stáhta geatnegahtto ee. fuolahit, ahte dákkár joavku oažžu eana- ja luondduriggodagaide guoskevaš vuoigatvuođaid, mat dávistit sin árbevirolaš geavahussii.
Álgoálbmotkonvenšuvnna mearrádusaid dulkomis ferte váldit vuhtii, ahte konvenšuvdna buktá ovdan dušše unnimus gáibádusaid. Jus muhtun stáhta dáhttu addit stuorát vuoigatvuođaid álgoálbmogiidda go daid, mat čuvvot konvenšuvnnas, konvenšuvdna ii hehtte dahkamis dan.1 Gáibádusat, maid álgoálbmotkonvenšuvdna bidjá, leat "vuođđun" daid vuoigatvuođaide nu, ahte álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta oažžut daid dohkkehuvvot, iige "rohpin".
Nuppe beales ferte fas álgoálbmotkonvenšuvnna dulkomis geahččat, ahte konvenšuvnna ollašuhttindoaimmaid iešvuohta ja viidodat "galgá mearriduvvot heivehanmuniin, nu ahte dat váldet vuhtii iešguđege riikka erenoamáš diliid", geahča konvenšuvnna art. 34. Dát mielddisbuktá, ahte detáljjat man láhkai konvenšuvdna ollašuvvá, sáhttet molsašuddat riikkas riikii. Doalahuvvogo konvenšuvdna mearriduvvo dainna, devdojitgo konvenšuvnna unnimusstandárddat vai eai.
Seammás ferte dattege muitit, ahte art. 34 njuolggadusaid ii sáhte geavahit nu viidát. Mearrádusat eai atte vejolašvuođa spiehkastit konvenšuvnnas eaige garvit konvenšuvnna, muhto addet vejolašvuođa dahkat unnit teknihkalaš heivehemiid konvenšuvnna praktihkalaš čađaheamis.
ILO-konvenšuvdna nr 169 álgoálbmogiid birra lea čállojuvvon eŋgelas- ja fránskkagillii. Konvenšuvnna art. 44 mielde galgá sihke eŋgelas- ja fránskkagiel konvenšuvdnateavsttain leat seammá lágalašvuohta.
ILO-konvenšuvnna nr 169 mearrádusat álgoálbmogiid vuoigatvuođain eatnamiidda ja eará luondduriggodagaide gávdnojit vuosttažettiin konvenšuvnna art. 14:s ja art. 15:s.
Konvenšuvdna sirre "rights of ownership and possession"ja nuppe dáfus "right to use". Diet dajaldagat leat guhkes ja viiddes šiehtadallamiid bohtosat. Dat, maid mun áiggun lagabuid gieđahallat vuolábealde, lea sáhttágo "rights of ownership and possession" praktihkalaš sivaid geažil jorgaluvvot "oamastanvuoigatvuohtan", "right to use" fas jorgaluvvot "geavahanvuoigatvuohtan".
Konvenšuvnna art. 14 nr 1 vuosttas čuoggá mielde lea álgoálbmogiin vuoigatvuohta oažžut oamastanvuoigatvuođaset dohkkehuvvot dušše eanaguovlluide, maid álgoálbmogat leat ráđđen ("the lands which they traditionally occupy"). Jus álgoálbmogat eai leat okto ráđđen guovllu, muhto leat geavahan guovllu iežaset birgejupmái ja árbevirolaš doaimmaidasaset ("lands not exclusively occupied by them, but to which they traditionally had access for their subsistence and traditional activities"), de sis ii leat vuoigatvuohta oažžut oamastanvuoigatvuođa guvlui dohkkehuvvot, muhto sis lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot geavahanvuoigatvuođa dasa, geahča art. 14 nr 1 nuppi čuoggá. Dat gusto ee. nomáda álbmogiidda, mat eai oro fásta ovtta sajis, muhto johtet báikkis báikái eaige ráđđegoađe mange dihto guovllu badjel, geahča art. 14 nr 1 goalmmát čuoggá.
Maid dajahus "ráđđet" (occupy) sisdoallá, ferte vuosttažettiin mearriduvvot ulbmilgeahčademiid vuođul.
Art. 14 mearrádusaid ulbmil lea, ahte árbevirolaš geavahus galgá dohkkehuvvot ja dasa galgá addit rievttálaš stáhtusa. Vai livččii govttolaš, ahte muhtun álgoálbmotjoavku oažžu oamastanvuoigatvuođa muhtun guvlui, ferte álgoálbmoga guovlu leat leamaš geavahusas doarvái viidát, ja álgoálbmot ferte leat geavahan guovllu viidábut go earát.
Álbmotriektejoavkku evttohussii lea biddjon vuođđun, ahte jus muhtun álgoálbmotjoavkkus leamaš muhtun muddui bissovaš ássan guovllus, ja sii leat leamaš seammás áidna geavaheaddjin doppe, de devdojuvvojit dábálaččat gáibádusat, mat leat biddjon oamastanvuoigatvuođa dohkkeheapmái. Jus earát maid leat geavahan guovllu, dalle ferte álgoálbmoga geavahus leat leamaš viidát earáid geavahusa ektui.2
Ovdalgo álbmotriektejoavku nammaduvvui, lei Sámi vuoigatvuođalávdegoddi nammadan riektejoavkku čielggadit Norgga rievtti. Evttohus dán riektejoavkkus (NAČ 1993:34 "Eana- ja čáhcevuoigatvuođat ja daid hálddašeapmi Finnmárkkus") bidjá Otto Jebens vuođđun, ahte sámi álbmoga Sis-Finnmárkku (eanaš oasit Guovdageainnu ja Kárášjoga gielddas ja Deanu gieldda bajit oassi) geavahus lea leamaš doarvái viiddis dan ektui, ahte sámi álbmot sáhttá art. 14 nr 1 vuosttas čuoggá vuođul gáibidit oamastanvuoigatvuođa guvlui.3 Álbmotriektejoavku lea cealkán iežas leat ovtta oaivilis dáinna áddejumiin. Seammás lea álbmotriektejoavku dadjan, ahte gávdnojit maid eará guovllut, maid sámi álbmot lea geavahan dan láhkai, ahte sápmelaččat leat juksan oamastanvuoigatvuođa guovlluide.4 Muhto dán gažaldaga ii leamaš álbmotriektejoavkkus vejolašvuohta gieđahallat lagabuidda.5 Daidda guovlluide, maid sápmelaččat leat dološ rájes juo geavahan birgejupmái ja árbevirolaš doaimmaide, muhto maidda sii eai sáhte gáibidit oamastanvuoigatvuođa dohkkehuvvot, daidda sis lea vuoigatvuohta - art. 14 nr 1 nuppi ja goalmmát čuoggá mearrádusaid mielde - oažžut geavahanvuoigatvuođaset dohkkehuvvot.
Vuoigatvuođa, man álgoálbmogat leat vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot daidda guovlluide, maid sii leat árbevirolaččat ráđđen, lean mun dan rádjái gohčodan "oamastanvuoigatvuohtan". Nugo mun lean čujuhan bajábealde, konvenšuvnnas geavahuvvo moalkás dajahus "rights of ownership and possession" ("oamastan- ja hálddašanvuoigatvuohta" dahje "oamastan- ja ráđđenvuoigatvuohta"). Okta gažaldat, man birra lea digaštallojuvvon, lea maid dát gažaldat mearkkaša.
Go ILO-konvenšuvnnas nr 169 álgoálbmogiid birra geavahuvvo dajahus "rights of ownership and possession" dan sadjái go dajahus "right of ownership", mii lea geavahuvvon ovdal ILO-konvenšuvnnas álgoálbmogiid ja čeardaálbmogiid birra - ILO-konvenšuvnnas nr 107, mii lea ILO-konvenšuvnna nr 169 álgu - de nu lea dan dihte, go ILO-konvenšuvnna nr 169 mielde ii galgga leat absoluhtalaš gáibádus, ahte álgoálbmogiidda galgá addot formála giddodatvuođđu oamasteaddjin daidda guovlluide, maid badjel sii árbevirolaččat leat ráđđen. Eanaš álgoálbmogiidda lea duohtavuohta deháleamos, iige dat, mii almmolaš registeriin čuožžu.
Konvenšuvnna ovdabargguin boahtá ovdan, ahte ILO-konvenšuvdna nr 169 ii vuođđuduva formála, muhto funktionála oamastanvuoigatvuođa doahpagii, mii mearkkaša, ahte oamastanvuoigatvuohta ii adnojuvvo ovttaskas vuoigatvuohtan, muhto dat lea sierra ráđđejumiid submi.6 Dat leat duogážin dasa, ahte konvenšuvnnas ii geavahuvvo dajahus "the right of ownership" ovttaidlogus, muhto "rights of ownership and possession" eanetlogus.7 Mearrideaddjin dasa, devdojuvvojitgo konvenšuvnna oamastan- ja hálddašanvuoigatvuođa dohkkehangáibádusat, ferte danin leat addojuvvogo guoskevaš álgoálbmogii duođalaš vuoigadahttin doaimmahit buot dahje deháleamos duođalaš ráđđejumiid, mat dábálaččat gullet oamasteaddjái.
Cealkámuššii, maid Justisdepartemeanta attii dan oktavuođas go guorahallojuvvui, galggaigo Norga dohkkehit ILO-konvenšuvnna nr 169, lei biddjon vuođđun, ahte "nannosit suodjaluvvon geavahanvuoigatvuohta" sáhttá duhtadit daid gáibádusaid, maid konvenšuvdna bidjá "rights of ownership and possession" dohkkeheapmái daidda guovlluide, maid álgoálbmogat árbevirolaččat leat ráđđen.8 Mu áddejumi mielde dát oaidnu ii sáhte leat riekta. ILO-konvenšuvnna nr 169 šiehtadusain bijai Norga máŋgii ovdan evttohusa, ahte konvenšuvdna galggai bidjat "geavahanvuoigatvuođa" (right of use) ovttadássásažžan "oamastanvuoigatvuođain". Dát evttohusat hilgojuvvojedje dattege, go áddejuvvui ahte dat geanohuhttá álgoálbmogiid vuoigatvuođaid ILO-konvenšuvnna nr 1079 vuođul. Loahpas Norga vuollánii dáinna čuoggáin, ja dan sadjái gávdnui kompromissačoavddus, mii lea art. 14 nr 1 nuppi ja goalmmát čuoggá10 mearrádusain. Dán duogáža ektui lea viehka čielggas, ahte ILO-konvenšuvnna nr 169 gáibádusat eai devdojuvvo juos guovlluide, maid álgoálbmogat leat ráđđen, ožžot sii dohkkehuvvot geavahanvuoigatvuođa.11 Dakkár guovlluide leat álgoálbmogat vuoigadahtton oažžut vuoigatvuođa duođalaš ávkkástallamii, mii vástida dasa, mii oamasteaddjis lea. Álbmotriektejoavku lea maid bidjan dán vuođđun.12
Guovlluide, maidda álgoálbmotjoavkkus ii leamaš olgguldas, duođalaš ráđđejupmi, muhto maid sii leat geavahan birgejupmái ja árbevirolaš ealáhusaide, sis lea vuoigatvuohta oažžut geavahanvuoigatvuođa ("right of the peoples conserned use") dohkkehuvvot, geahča art. nr 14 nr 1 nuppi čuoggá.
Sámi vuoigatvuođalávdegotti riektejoavkku evttohusas (NAČ 1993: 34) bidjá eanetlohku vuođđun, ahte art. 14 nr 1 nuppi čuoggá mearrádusaid mielde "lea eanet sáhka vejolašvuođas ... geavahit" guovlluid, maid álgoálbmogat árbevirolaččat leat geavahan go "formála vuoigatvuođas".13 Dát oaidnu ii sáhte leat riekta.14 Konvenšuvnna ovdabargguin boahtá ovdan, ahte go geavahanvuoigatvuođa mearrádus lea sirrejuvvon sierra mearrádussan, earuhan dihte geavahanvuoigatvuođa ja nuppi dáfus fas oamastan- ja hálddašanvuoigatvuođaid ("to distinguish beetween the right of use and the rights of ownership and possession").15 Maiddái dain dáhpáhusain, mat gieđahallojit nuppi čuoggás, ferte danin leat čielgasit sáhka stáhta geatnegasvuođas dohkkehit formála vuoigatvuođaid álgoálbmogiidda ("usufruct" dahje "the right of use").16
Man viiddis geavahanvuoigatvuođa álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot, lea gitta geavahusas mii lea leamaš. Álgoálbmotjoavkkuin lea vuoigatvuohta oažžut árbevirolaš geavaheami rievttálaččat dohkkehuvvot.
Ii oamastanvuoigatvuođa iige geavahanvuoigatvuođa dohkkeheami eaktun sáhte leat, ahte dilálašvuohta ferte leat bisson seammáláganin dassážii, go konvenšuvdna dohkkehuvvui guoskevaš stáhtas. Konvenšuvnna ovdabargguin boahtá ovdan, ahte konvenšuvnnas geavahuvvo cealkka "traditionally occupy", ii ge dušše "occupy", ee. buktin dihte ovdan, ahte vuoigatvuođaid konvenšuvnna vuođul dohkkeheami eaktun ii leat, ahte geavahus lea bistán gitta dálá áigái.17 Jus muhtun álgoálbmot lea aiddo massán ráđđejumi guovllu ektui, de das ii galgga čuovvut vuoigatvuođa massin. Sihke oamastanvuoigatvuođa ja geavahanvuoigatvuođa dohkkeheapmái ferte leat doarvái, ahte geavahus mii čuoččuhuvvo vuoigatvuođaid vuođđun lea leamaš anus min čuohtejahkái.18
ILO-konvenšuvnnas álgoálbmogiid birra, namuhuvvo vuoigatvuođasubjeakta "guoskevaš álbmogin" ("the peoples concerned"), geahča art. 14, 15 ja 16. Dás badjána gažaldat, mo konvenšuvnna vuoigatvuođavuođu subjeakta galgá definerejuvvot. Galget go vuoigatvuođat hábmejuvvot (1) oktasaš vuoigatvuohtan buot guoskevaš álbmotjoavkku miellahtuide vai (2) ovttaskas olbmo vuoigatvuohtan?
ILO-konvenšuvnnas nr 107 ja ILO-konvenšuvnna nr 169 vuosttas árvalusain lei čielgasit aiddostahtton, ahte álgoálbmogiid oamastanvuoigatvuohta sáhttá organiserejuvvot guoskevaš álbmotjoavkku miellahtuide juogo kollektiiva oamastanvuoigatvuohtan dahje individuála oamastanvuoigatvuohtan ("the right of ownership, collective or individual, of members of the populations concerned").19 Nu guhká go doaba "ownership" geavahuvvui oktonassii, lei dárbu aiddostahttit, ahte vuoigatvuohta, man álgoálbmogiin lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot, sáhttá leat kollektiiva, iige dárbbaš leat individuála. Maŋŋá go "ownership" cealkagii lasihuvvui cealkka "possession", sihkkojuvvui dárbbašmeahttumin aiddostahttin, ahte vuoigatvuođat sáhttet leat oktasaččat dahje individuálat.20 Dan maŋŋá ferte adnojuvvot čielggasin, ahte konvenšuvnna doahpagiin "guoskevaš álbmot" ii leat oaivil čoavdit gažaldaga, mo konvenšuvnna vuoigatvuođavuođu subjeakta galgá definerejuvvot. Dát gažaldat ferte čovdojuvvot eará vuođuin.21
Mearrideames, mo vuoigatvuođasubjeakta galgá definerejuvvot, ferte vuolggasadjin leat, makkár olmmošjoavku leamaš geavaheaddjin dan geavahussii, mii lea vuođđun vuoigatvuođaide. Jus guovlu ii leamaš juhkkojuvvon, muhto álgoálbmotjoavkku lahtut lea oktasaččat geavahan dan, čujuha dat dasa, ahte vuoigatvuođa ferte geahččat oktasaš vuoigatvuohtan.
Nubbi dehálaš momeanta árvvoštaladettiin, mo vuoigatvuođasubjeakta galgá definerejuvvot, leat guoskevaš álgoálbmotjoavkku árbevierut ja riekteáddejupmi, geahča art. 8 ja maid art. 17.
Muđui ferte deattuhit, maid guoskevaš álgoálbmotjoavku ieš háliida, geahča art. 6. Dát deattuhuvvo maid konvenšuvnna ovdabargguin. Das boahtá ovdan, ahte sáhttá diktit guoskevaš álbmoga ieš mearridit, makkár vuoigatvuođa hámi háliidit ("it could be left to the peoples concerned to determine their own preferential form of land holding and ownership").22
Dan geavahusa vuođul, mii lea leamaš, ja daid árbevieruid ja riekteáddejumiid vuođul, mat leat, ii sáhte dulkot daid vuoigatvuođaid, maid sápmelaččain lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot eatnamiidda ja eará luondduriggodagaide Finnmárkkus individuála vuoigatvuohtan, muhto sámi álbmotjoavkku miellahtuid oktasaš vuoigatvuohtan.
Vaikko vel sámi álbmotjoavku oaivvilduvvoge riektesubjeaktan, sáhttet ovttaskas olbmot dahje joavkkut, main leat rievttálaš beroštumit ášši bohtosii, dattege váidit vuoigatvuođarihkkuma áššečuoččáldahttima bokte, geahča álgoálbmotkonvenšuvnna art. 12 vuosttas čuoggá, vrd. nággolága § 54.23
ILO-konvenšuvdna álgoálbmogiid birra suddje dušše álbmotjoavkkuid, mat devdet gáibádusaid navdot álgoálbmogin dahje čeardaálbmogin dán konvenšuvnna vuođul, geahča konvenšuvnna art. 1. Eará álbmotjoavkkut, mat ásset stáhtain, main leat álgoálbmogat dahje čeardaálbmogin, eai sáhte geavahit álgoálbmotkonvenšuvnna mearrádusaid. Dát gusto vaikko vel álgoálbmogat dahje čeardaálbmogat ellet bálddalagaid eará álbmotjoavkkuiguin.
Dán maŋŋá ferte biddjot vuođđun, ahte álgoálbmotkonvenšuvdna ii cakka dan, ahte vuoigatvuođa guoddi biire ráddjejuvvo čearddalašvuođa eavttuid vuođul. Eará gažaldat lea, gáibidago konvenšuvdna dán. Sáhttetgo omd. dat vuoigatvuođat, mat gullet álgoálbmogiidda konvenšuvnna vuođul, hábmejuvvot "guovlovuoigatvuohtan", mat addojit meroštallojuvvon guovllu ássiide beroškeahttá čearddalašvuođa duogážis, vai galgágo servodaga eará miellahtuid guođđit vuoigatvuođaid olggobeallái?
Dát gažaldat ferte hábmejuvvot earáláhkai geavahanvuoigatvuođaid hárrái nuppe dáfus ja oamastanvuoigatvuođaid hárrái fas nuppe dáfus.
Jus muhtun álgoálbmotjoavkkus lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot geavahanvuoigatvuođa vissis guvlui, dat ii mielddisbuvtte, ahte sis lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot sierranas eksklusiiva vuoigatvuođa geavahanávkkástallamii, mas leamaš sáhka. Mearrideaddjin dasa, addojuvvogo vuoigatvuohta guovllu álbmogii beroškeahttá čearddalašvuođas, ferte danin leat, sihkkarastágo dakkár ortnet doarvái guoskevaš álgoálbmoga vejolašvuođaid seailluhit ja ovdánahttit iežaset eallinvuogi ja kultuvrra. Dát lea sorjavaš das, man valljái vuoigatvuođa resursavuođđu lea. Jus resursavuođđu lea doarvái stuoris nu, ahte sihke álgoálbmotjoavkku ja eará álbmoga miellahtut sáhttet ávkkástallat resurssaiguin, de álgoálbmotkonvenšuvdna ii cakka dan, ahte álgoálbmotjoavku ferte juogadit geavahanvuoigatvuođaidis earáiguin.
Oamastanvuoigatvuođa ektui ferte dát gažaldat leat earálágan. Go eavttut, maid konvenšuvdna bidjá vai álgoálbmot oažžu dohkkehuvvot oamastanvuoigatvuođa muhtun guvlui, leat devdojuvvon, lea álgoálbmotjoavkkus vuoigatvuohta oažžut duođalaš vuoigadahttima čađahit buot dahje eanaš duođalaš ráđđejumiid, mat dábálaččat leat oamasteaddjis. Vuolggasaji hehtte dat, ahte álgoálbmogiid sáhttá geatnegahttit juogadit dakkár vuoigatvuođaid guovllu eará ássiiguin.
Dat ahte álgoálbmotkonvenšuvdna hehtte geatnegahttimis álgoálbmotjoavkku juogadit earáiguin oamastanvuoigatvuođa, man sis leat vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot, ii gusto ollislaččat. Konvenšuvnna art. 34:s boahtá ovdan, ahte konvenšuvdna galgá čađahuvvot "heivehanmuniin ja nu ahte váldo vuhtii juohke riikka erenoamáš dilli" ("in flexible manner, having regard to the conditions characteristic of each country"). Nugo nuppi čuoggás bajábealde lea namuhuvvon, addá dát mearrádus vejolašvuođa dahkat uhcit teknihkalaš heivehusaid konvenšuvnna geavatlaš čađaheamis.
Dain osiin Finnmárkkus, main sápmelaččain lea vuoigatvuohta oažžut oamastanvuoigatvuođa dohkkehuvvot, lea ássiid čielga eanetlogus sámi duogaš. Muhto vaikko vel čielga eanetlohku ássiin čohkiidage sápmelaččain, ásset maid eará álbmogat go sápmelaččat dáin guovlluin. Jus dat oassi álbmogis, main ii leat sámi duogáš, galggašii guđđojuvvot vuoigatvuođa guoddi biirre olggobeallái, sáhtášii dat dagahit riidduid. Dasa lassin sáhttá leat oalle eahpečielggas ja váttis dadjat, gii lea sápmelaš ja gii fas gullá eará álbmotjovkui.
Nugo dilli lea Finnmárkkus, de álgoálbmotkonvenšuvdna ii hehtte addimis oamastanvuoigatvuođa, man sápmelaččain lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot, guovllu buot ássiide čearddalaš duogážis beroškeahttá. Dát maid sáhttá dahkkojuvvot dan láhkai, ahte vuoigatvuođat addojuvvojit vuođđudussii dahje eará iehčanas riektesubjektii, mii hálddaša guovllu vuoigatvuođaid ássiid ovddas. Muhto eaktun dasa ahte oamastanvuoigatvuođa, man sápmelaččain lea vuoigatvuohta oažžut dohkkehuvvot, sáhttá bidjat báikkálaš ássiide dahje iehčanas riektesubjektii, mii hálddaša vuoigatvuođaid báikkálaš álbmoga ovddas, ferte leat ahte riektesubjeavttas, masa vuoigatvuođat biddjojuvvojit, ferte leat stivra, man stivramiellahtiiid eanetlogu nammadit sámi orgánat. Jus stivramiellahtuid eanetlogu nammadit sámi orgánat, ferte várra leat nu, ahte sámi álbmotjoavkkus lea doarvái oamastanráđđejupmi vai álgoálbmotkonvenšuvnna sáhttá geahččat ollašuvvan. Muhto seammás ferte dadjat, ahte dat leat unnimus eavttut dasa, ahte dákkár ortnet livččii álgoálbmotkonvenšuvnna mielde. Jus stivramiellahtuid eanetlogu eai nammat sámi orgánat, šaddá vuoigatvuohta nu láivin, ahte ii sáhte lohkat sápmelaččaid leat ožžon oamastanvuoigatvuođa guvlui dohkkehuvvot.
Sámi vuoigatvuođalávdegotti Finnmárkku árvalusas (NAČ 1997:4 "Sámi kultuvrra luondduvuođđu") lea eanetlohku evttohan, ahte Finnmárkku eatnamiid oamastanvuoigatvuohta sirdojuvvošii hálddašeaddji orgánii - Finnmárkku eanahálddahussii - man stivrras beali nammada fylkkadiggi ja nuppi beali fas Sámediggi.24 Mu oaivila mielde galgá Finnmárkku eatnamiid oktasaš hálddašanortnega vuođđun leat sirdinoaidnu, man mielde sápmelaččat sirdet oasi Sis-Finnmárkku vuoigatvuođaineaset earáide ja ožžot ruovttoluotta oasi Olggut-Finnmárkku vuoigatvuođain - gažaldat lea muhtinlagan lonuhallamis. Dán oainnu lea maiddái álbmotriektejoavku geavahan vuođđun.25
Álgoálbmotkonvenšuvnna art. 17 nr 2 mielde addá konvenšuvdna vejolašvuođa našunála láhkaásaheapmái mearridit, ahte eana- ja eará luondduriggodagaid vuoigatvuođaid, maid álgoálbmot lea vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot konvenšuvnna vuođul, sáhttá sirdit earáide. Dán mearrádusa čuovvu goittotge, ahte álgoálbmogis ferte vuos jearrat ráđi, ovdalgo dákkár sirdimii addojuvvo vejolašvuohta. Vai vuoigatvuođaid, maid álgoálbmogat leat vuoigadahtton oažžut álgoálbmotkonvenšuvnna vuođul, sáhtášii sirdit earáide, ferte maiddái eaktudit, ahte giinu álgoálbmoga beales, geas lea gelbbolašvuohta hálddašit vuoigatvuođa, čállá soahpamuša dan birra.
Dás čuovvu ahte vai ortnet, man mielde Finnmárkku eanahálddašeamis fuolahivččii orgána, man miellahtuin beali nammada Sámediggi ja beali Finnmárkku fylkkadiggi, livččii dohkálaš lonuhallanprinsihpa mielde, galgá vuosttažettiin gáibidit, ahte sápmelaččain jerrojuvvo ráđđi, háliiditgo sii konvenšuvnna mearridan álgoálbmotvuoigatvuođaideaset sirdojuvvot earáide. Orgána, mas lea gelbbolašvuohta addit sápmelaččaid beales cealkámušaid áššis, lea Sámediggi. Juos stáhta vuos lea jearran ráđi Sámedikkis ja dasto háliida čađahit ortnega Finnmárkku eatnamiid oktasaš hálddašeamis, ferte nuppádassii dahkat soahpamuša orgánain, mas lea gelbbolašvuohta disponeret sámi álbmotjoavkku beales oamastanvuoigatvuođa, man sápmelaččat konvenšuvnna vuođul leat vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot. Das, maid ovdal lean dadjan, boahtá ovdan, ahte eana- ja eará luondduriggodagaid vuoigatvuođat, mat sápmelaččaide gullet álgoálbmotkonvenšuvnna vuođul, galget adnojuvvot sámi álbmoga miellahtuid kollektiiva vuoigatvuohtan. Das čuovvu, ahte Sámediggái dahje sápmelaččaid eará ovddasteaddji orgánii sáhttá addit gelbbolašvuođa meannudit vuoigatvuođaáššiid sápmelaččaid beales. Dál Sámedikkis váilu dákkár gelbbolašvuohta. Vai Sámediggi sáhtášii hálddašit eana- ja luondduriggodagaid vuoigatvuođaid sápmelaččaid beales, galgá Sámediggi vuos oažžut dakkár gelbbolašvuođa, ja dasto galgá Sámediggi meannudit disposišuvnna sápmelaččaid ovddas. Juos ii dahkkojuvvo soahpamuš orgánain, mas lea gelbbolašvuohta hálddašit oamastanvuoigatvuođaid, maid konvenšuvdna sihkkarastá sápmelaččaide, ii Finnmárkku eatnamiid oktasaš hálddašanortnegii sáhte laktit guovlluid, maid oamastanvuoigatvuohta gullá konvenšuvnna vuođul sápmelaččaide.
Sámi vuoigatvuođalávdegotti unnitlohku - masa ee. gullá Sámi vuoigatvuođalávdegotti ságadoalli, sundi Thor Falch - lea evttohan, ahte gielddat mat háliidit sáhttet ovttastuvvat sierra sámi eanahálddahussii.26 Unnitlogu evttohusa mielde galgá Sámediggi nammadit Sámi eanahálddahusa stivrra eanetlogu. Dan vuođul, maid lean čuoggás 5 lohkan, galgá unnitlogu evttohus deavdit álgoálbmotkonvenšuvnna gáibádusaid.
Geatnegasvuođat, maid álgoálbmotkonvenšuvdna bidjá Norgii, eai leat dušše politihkalaččat, muhto maiddái vuoigatvuođalaččat. Konvenšuvnnain Norgii biddjo álbmotvuoigatvuođalaš geatnegasvuohta addit sápmelaččaide vuoigatvuođaid, mat sidjiide gullet konvenšuvnna vuođul. Dáidda geatnegasvuođaide raporta- ja váiddaortnega mielde gusto riikkaidgaskasaš ILO siskkáldas gozihus, mii lea ráhkaduvvon 1919 ILO-traktáhta vuođul.
ILO-traktáhta art. 22 mielde galget miellahttostáhtat juohke jagi raporteret organisašuvdnii doaibmabijuid, maid sii leat čađahan ILO-konvenšuvnna ollašuhttima oktavuođas. Daid raporttaid gieđahallá ee. áššedovdilávdegoddi, mii sáhttá buktit gažaldagaid ovttaskas stáhtaide ja dahkat mearkkašumiid dasa, man láhkai konvenšuvdna lea ollašuhtton. Áššedovdilávdegoddi buktá dan maŋŋá, go lea mannan čađa árvalusa, ášši Riikkaidgaskasaš bargokonferánssa gozihanlávdegoddái. Juos stáhta gávnnahallá muhtin ILO-konvenšuvnna rihkkumis, sáhttá ášši gieđahallot Riikkaidgaskasaš bargokonferánssas, mii lea ILO alimus orgána.
ILO-konvenšuvnnaid rihkkuma sáhttá maiddái buktit ovdan ILO-orgánaide váidimiin. Váidaga sáhttet buktit miellahttostáhta dahje bargiid dahje bargoaddiid organisašuvnnat, geahča ILO-traktáhta art. 24 ja art. 26 ja čuovvovaš artihkkaliid. ILO-traktáhtta ii atte váidinvuoigatvuođa ovttaskas olbmuide iige álgoálbmotjoavkkuide. Dat lea oktavuođas dainna, ahte ILO lea bargoriekteorganisašuvdna. Dađi mielde go ILO-orgánat ieža sáhttet váldit ovdan konvenšuvnna rihkkumiid, ii geavadis mearkkaš nu ollu, ahte álgoálbmotjoavkkuin ii leat váidinvuoigatvuohta.
Riikkaidgaskasaš ILO siskkáldas, ILO-traktáhttii vuođđuduvvi goziheami lassin sáhttá ILO-konvenšuvdna maiddái gozihuvvot áššečuoččáldahttimiin našunála duopmostuoluin.
Álgoálbmotkonvenšuvnna art. 12 vuosttas čuoggá mielde galgá álgoálbmogiin ee. leat vejolašvuohta áššečuoččáldahttimii našunála duopmostuoluin ovttaskas olmmožin dahje ovddasteaddji orgánaid bokte, nu ahte sin vuoigatvuođat gáhttejuvvojit effektiiva vugiin ("shall be able to take legal proceedings, either individually or through their representative bodies, for the effective protection of these rights"). Norgga rievtti vuođđun lea álgočuoggás dualisttalaš vuođđojurdda, gč. ee. Alimusrievtti duomu cuoŋománu 10.b. jagi 1997 áššis 1 nr 24/1997 (Bálkálávdegotti ášši). Dat boktá gažaldaga, leago álgoálbmogiin álgoálbmotkonvenšuvnna art. 12 vuosttas čuoggá vuođul gáibádus oččodit dušše našunála riektenjuolggadusaid geahččaluvvot našunála duopmostuoluin, vai sáhttetgo álgoálbmogat dán mearrádusa vuođul maiddái gáibidit našunála duopmostuoluin geahččaluvvot, makkár vuoigatvuođat sis leat álgoálbmotkonvenšuvnna vuođul.
Vaikko Norgga riekti vuođđuduvváge álgočuoggás dualisttalaš vuođđojurdagii, lea guhká leamaš dohkkehuvvon, ahte Norgga rievtti galgá presumeret nu ahte dat heive álbmotrivttiide, gč. omd. R.t. 1984 s. 1175, 1994 s. 1244 ja Alimusrievtti duomu cuoŋom. 10. b. 1997 áššis 24/1997 (Bálkálávdegotti ášši).27 Riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid ektui dát vuođđojurdda lea deattuhuvvon vel garraseappot Vuođđolága § 110 c vuosttas bihtá mearrádusain, mii nanne ahte stáhta eiseválddit galget gudnejahttit ja sihkkarastit olmmošvuoigatvuođaid "paaligger Statens Myndigheter at respektere og sikre Menneskerettighederne". Go Norgga riekti galgá presumerejuvvot nu ahte dat heive Norgga álbmotvuoigatvuođalaš geatnegasvuođaide, ii geavadis leat miige mearkkašumiid, geatnegahttágo álgoálbmotkonvenšuvnna art. 12 stáhtaid dohkkehit áššečuoččáldahttimiid njuolga konvenšuvnna mearrádusaid vuođul vai ii. Presumšuvdnanjuolggadusa vuođul lea álgoálbmotkonvenšuvnna mearrádusain juohke dáhpáhusas stuorra mearkkašupmi riektegáldofáktorin, go Norgga duopmostuoluin gieđahallojit, makkár vuoigatvuođat sápmelaččain leat Norgga riektenjuolggadusaid mielde. Jearaldat, sáhttetgo sápmelaččat mannat áššečuoččáldahttimii njuolgga konvenšuvnna mearrádusaid vuođul, boađášii ee. vel lassin, juos Norgga láhkaásaheaddji eiseválddit diđolaččat barggašedje dihto čovdosa ovdii beroškeahttá das, mii čuovvu Norgga álbmotvuoigatvuođalaš geatnegasvuođain.
ILO-konvenšuvnna nr 169 art. 12 vuosttas čuoggá mearrádus lea njuolga viiddiduvvon ILO-konvenšuvnna nr 107 art. 10 nr 1 mearrádusas. ILO-konvenšuvnna nr 107 art. 10 nr 1 mielde galget álgoálbmotjoavkkut leat "erenoamážit gáhttejuvvon eahpeáššálaš ovddalgihtii doalahemiid čađahemiin", ja sii galget "sáhttit ovdánit rievttálaččat nu, ahte sáhttet effektiiva vugiin gáhttet vuođđovuoigatvuođaideaset" ("be able to take legal proceedings for the effective protection of their fundamental rights"). ILO-konvenšuvnna nr 169 ráđđádallit bohte juo áigá ovtta oaivilii dan hárrái, ahte ii lean makkárge dárbu máinnašit sierra eahpeáššálaš ovddalgihtii doalahemiid čađaheami, ja ahte mearrádusa galggai hábmet ođđasit nu, ahte dat gáibidivččii álgoálbmogiid gáhttema nu ahte sin vuođđovuoigatvuođat eai geavahuvvoše boastut, ja ahte álgoálbmogiin galggašii leat vuoigatvuohta áššečuoččáldahttimii gáhtten dihte vuođđovuoigatvuođaideaset albmaláhkai ("should be specially safeguarded against the abuse of their fundamental rights and should be able to take legal proceedings for the effective protection of these rights").28 Maŋŋeleappos ráđđádallamiin viiddiduvvui mearrádusa geavahanviidodat ain eambbo. Argentiinná evttohusa mielde sihkkojuvvui ráddjehus "vuođđovuoigatvuođain" ("fundamental rights") dainna vuoduštusain, ahte buot vuoigatvuođarihkkumat vahágahttet álgoálbmoga ("the violation of any rights is damaging to these peoples/populations").29 Nugo mearrádus dohkkehuvvui, das daddjo ahte álgoálbmogat "galget gáhttejuvvot nu ahte sin vuoigatvuođat eai geavahuvvo boastut ja sis galgá leat vejolašvuohta áššečuoččáldahttimii duopmostuoluin ovttaskas olmmožin dahje ovddasteaddji orgánaid bokte, nu ahte sii fidnejit albma gáhttema vuoigatvuođaidasaset" ("shall be safeguarded against abuse of their rights and shall be able to take legal proceedings, either individually or through their representative bodies, for the effective protection of these rights").
Álbmotriektejoavkku árvalusa vuođđu lea dan duogážis, ahte álgoálbmotkonvenšuvnna art. 12 vuosttas čuoggá galgá áddet nu ahte dat geatnegahttá stáhtaid dohkkehit, ahte álgoálbmogat galget sáhttit mannat áššečuoččáldahttimii našunála duopmostuoluin geahččalahttin dihte, leatgo vuoigatvuođat, mat sis leat konvenšuvnna mielde, rihkkojuvvon.30 Geas livččii gelbbolašvuohta dákkár áššečuoččáldahttimii, ferte čoavdit rievttálaš beroštusaid dábálaš prinsihpaid vuođul, geahča álgoálbmotkonvenšuvnna art. 12 vuosttaš čuoggá, vrd. nággolága § 54.
ILO álgoálbmotkonvenšuvnna (nr 169) vuođul gullá álgoálbmogiidda oamastanvuoigatvuohta daidda guovlluide, maid sii leat hálddašan. Meroštallamii, leago álgoálbmot hálddašan guovllu, lea doarvái ahte sii leat ássan guovllus oalle bissovaččat, ja juos sii eai leat okto hálddašan guovllu, fertejit sii leat geavahan guovllu eanet go earát. "Oamastanvuoigatvuohtan" ferte oaivvilduvvot vuoigatvuohta duođalaš geavahussii, mii vástida geavatlaččat dasa mii oamasteaddjis lea.
Guovlluide, maid álgoálbmot ii leat vissis unnimus meari veardde hálddašan, muhto maid sii leat árbevirolaččat geavahan, sáhttet sii gáibidit geavahanvuoigatvuođaset dohkkehuvvot. Geavahanvuoigatvuohta galgá vástidit dan geavahussii mii lea leamaš.
Vai álgoálbmot sáhttá gáibidit vuoigatvuođaid konvenšuvnna vuođul, galgá geavahus, man vuođul vuoigatvuohta gáibiduvvo, leat leamaš anus ain dán jahkečuođi bealde.
Mearridettiin, mo galgá meroštallat geaidda konvenšuvnna vuođul gullet priváhtarievttálaččat vuoigatvuođat, ferte vuostámužžan oaivvilduvvot guovllu geavahus, álgoálbmotjoavkku árbevierut ja riekteáddejumit, ja dat maid álgoálbmotjoavku ieš sávvá.
Álgoálbmotkonvenšuvdna ii sáhte hehttet geavahanvuoigatvuođaid, maid álgoálbmot lea vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot, hábmejuvvomis "guovlovuoigatvuohtan", mat addojuvvojit sierra meroštallojuvvon guovllu ássiide beroškeahttá čearddalašvuođas. Juos álgoálbmotjoavku lea vuoigadahtton oažžut oamastanvuoigatvuođas dohkkehuvvot, ferte vuolgit das ahte álgoálbmotjoavkku ii sáhte bágget juohkit vuoigatvuođaidis guovllu eará ássiiguin. Muhto dát ii mana eavttuid haga. Finnmárkku osiin, maidda sápmelaččat leat vuoigadahtton oažžut oamastanvuoigatvuođaideaset dohkkehuvvot, ásset dál earátge go sápmelaččat. Meroštallan, gii lea sápmelaš ja gii ii, lea maiddái eahpečielggas. Dainna duogážin ii dárbbaš leat álgoálbmotkonvenšuvnna vuostá, juos oamastanvuoigatvuođat maid sápmelaččat leat vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot, addojuvvojit guovllu báikkálaš ássiide beroškeahttá čearddalašvuođas, dahje addojuvvojit iehčanas riektesubjektii, mii hálddaša vuoigatvuođaid guovllu ássiid ovddas. Oamastanvuoigatvuohta, maid sápmelaččat leat vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot, sáhttá biddjot báikkálaš ássiide dahje vuođđudussii, mii hálddaša vuoigatvuođaid báikkálaš ássiid ovddas dušše juos riektesubjeavttas, masa vuoigatvuođat addojit, lea stivra man eanetlogu nammadit sámi orgánat.
Go álgoálbmogis lea jerrojuvvon ráđđi, sáhttá álgoálbmogii našunála láhkamearrádusaid bokte addit vejolašvuođa sirdit vuoigatvuođaid, maid sii leat vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot álgoálbmotkonvenšuvnna vuođul, earáide geat eai gula álgoálbmogii. Lea jearaldat, sáhttágo bealuštit ortnega, man olis Finnmárkku eatnamiid hálddašeapmi addojuvvo orgánii, mas beali nammada Sámediggi ja nuppi beali fas Finnmárkku fylkkadiggi, dainna ahte dat, maid sápmelaččat dáhpejit go earát besset oassálastit daid eatnamiid hálddašeamis, maidda sápmelaččat leat vuoigadahtton oažžut oamastanvuoigatvuođaset dohkkehuvvot, buhtaduvvo dainna, ahte sii besset mielde hálddašit Finnmárkku eará eatnamiid. Go álgoálbmogii sáhttá addit vejolašvuođa sirdit vuoigatvuođaid, maid sii leat vuoigadahtton oažžut dohkkehuvvot, eará olbmuide, geat eai gula álgoálbmotjovkui, sáhttá dohkkehit Finnmárkku eatnamiid oktasaš hálddašanortnega, juos orgána, mas lea gelbbolašvuohta ráđđet vuoigatvuođaid sámi álbmoga beales, miehtá dákkár ortnegii, muđui ii.
Juos Norgga lágat dahje vuođđuduvvon riekteáddejumit leat konvenšuvnna gáibádusaid vuostá, lea stáhta geatnegahtton rievdadit láhkaásaheami. Konvenšuvnna sáhttá maiddái áddet dan láhkai, ahte dat gáibida ja addá álgoálbmogiidda vejolašvuođa iskkadit áššečuoččáldahttimiid našunála duopmostuoluin, devdetgo vuoigatvuođat, mat sis leat, našunála rievtti vuođul gáibádusaid, maid álgoálbmotkonvenšuvdna bidjá.
Juolgenohtat